Câu này thường được viện dẫn khi bàn về quan điểm Kinh Thánh trong vấn đề đạo đức, đặc biệt là trong khi trò chuyện với những người không tin Chúa. Thật ra, câu này còn bị đem ra dùng ở rất nhiều bối cảnh khác nữa. Khi nhắc đến câu này, điều người ta muốn nói chính là: “Đức Chúa Jêsus đã bảo đừng xét đoán, nên bạn không có quyền nói rằng tôi sai.”

Tại sao câu này lại có sức nặng đến vậy? Trước hết, vì chính Đức Chúa Jêsus đã phán: “Đừng xét đoán ai để các con khỏi bị xét đoán” (Ma-thi-ơ 7:1). Không chỉ vậy, lời dạy này còn nằm trong Bài Giảng Trên Núi – bài giảng được cả người tin lẫn không tin biết đến. Bởi đó, không gì ngạc nhiên khi rất nhiều người biết và trích dẫn.

Với nhiều người, câu “Đừng xét đoán” phổ biến không kém lời dạy: “Các con muốn người ta làm cho mình thể nào, hãy làm cho người ta thể ấy” (Lu-ca 6:31). Vì vậy, khi một người chưa tin Chúa hoặc một Cơ Đốc nhân không đồng ý với quan điểm của bạn, nói rằng bạn không nên phản đối lối sống hay quan điểm của họ, thì đây thường là câu Kinh Thánh đầu tiên họ viện dẫn.

Thứ hai, bản thân từ “xét đoán” đã gợi đến việc đánh giá đúng sai về mặt đạo đức. Vì vậy, nhiều người dễ hiểu rằng Chúa Jêsus đang cấm chúng ta đưa ra bất kỳ nhận định nào về vấn đề phẩm hạnh, đạo đức. Dù cách hiểu đó chưa hẳn đúng, nhưng cũng đủ để khiến những người tôn kính Đức Chúa Jêsus và Kinh Thánh phải ngập ngừng, khi câu Kinh Thánh này được đưa ra giữa cuộc tranh luận.

Một mặt, cách hiểu này dường như dẫn đến kết luận rằng: dù đang bàn về bất kỳ vấn đề đạo đức nào, điều tốt nhất chúng ta có thể làm chỉ là “đồng ý rằng chúng ta không đồng ý với nhau.” Nhưng mặt khác, trong thâm tâm, chúng ta vẫn cảm thấy đó không thể là điều Đức Chúa Jêsus muốn dạy. Vậy làm sao để tháo gỡ sự bế tắc này? Chúng ta cần hiểu đúng ý nghĩa của Lời Chúa, đọc câu Kinh Thánh này trong đúng bối cảnh và áp dụng lẽ thật ấy với tinh thần yêu thương.

Hiểu đúng ý nghĩa của ngôn từ

Bất kỳ ai từng học ngoại ngữ đều quen với việc học từ vựng. Lúc đầu, chúng ta thường học theo kiểu mỗi từ ở ngôn ngữ này sẽ có một từ tương ứng ở ngôn ngữ kia. Chẳng hạn, trong tiếng Anh có từ “sorry”, còn trong tiếng Việt là “xin lỗi”. Nhưng càng học, chúng ta càng nhận ra ngôn ngữ không đơn giản chỉ là ghép những từ có cùng nghĩa với nhau. Chẳng hạn, “sorry” đúng là có nghĩa là “xin lỗi”, nhưng người nói tiếng Anh còn dùng từ này để bày tỏ sự cảm thông, như khi nghe ai đó gặp chuyện buồn: “I’m sorry to hear that.” Nếu dịch thành “Tôi xin lỗi khi nghe điều đó” thì sẽ rất lạ. Trong trường hợp này, ý của họ là: “Tôi rất tiếc khi nghe điều đó.”

Một từ có thể mang nhiều ý nghĩa khác nhau, và muốn hiểu đúng, chúng ta phải xem nó được dùng trong ngữ cảnh nào. Vì vậy, không có gì lạ khi từ “judge – xét đoán” cũng có nhiều cách hiểu. Một trong những nghĩa của từ này là hành động của một vị thẩm phán. Sau khi xem xét các chứng cứ, thẩm phán sẽ đưa ra phán quyết một người là có tội hay vô tội, qua đó khép lại một vụ án trước pháp luật.

Một nghĩa khác của từ “judge” là cân nhắc để đưa ra quyết định. Chúng ta vẫn làm điều đó mỗi ngày, từ những việc nhỏ như chọn cuốn sách để đọc hay quyết định mặc gì khi đi dự một sự kiện, cho đến những việc quan trọng hơn như có nên kết hôn hay không, đặt tên con là gì, hay làm thế nào để chu toàn bổn phận với cha mẹ.

Cách dùng thứ ba nằm giữa hai nghĩa trên. Đó là việc đánh giá điều gì là tốt, đúng hoặc đáng làm, rồi bày tỏ quan điểm của mình với người khác, đặc biệt là với mong muốn thuyết phục hoặc ảnh hưởng đến họ. Điều này cũng có thể áp dụng cho cả những chuyện rất nhỏ lẫn những vấn đề hệ trọng.

Điều đáng chú ý là động từ krinō trong tiếng Hy Lạp cũng có nhiều nghĩa giống như từ “xét đoán” trong tiếng Anh. Vì vậy, khi Chúa Jêsus dùng từ này trong Bài Giảng Trên Núi, ý nghĩa của từ này phải được hiểu theo ngữ cảnh, chứ không thể chỉ dựa vào một nghĩa duy nhất.

Hiểu đúng bối cảnh

Khi xem xét bối cảnh, chúng ta cần chú ý đến mọi yếu tố giúp làm sáng tỏ ý nghĩa của một câu nói. Cũng như bạn khó có thể hiểu hết tiếng lóng của Gen Z nếu không thường xuyên dùng mạng xã hội, chúng ta cũng cần hiểu bối cảnh để nắm được đúng ý của Đức Chúa Jêsus trong bài giảng của Ngài. Có hai khía cạnh cần lưu ý: bối cảnh văn học và bối cảnh xã hội.

Bối cảnh văn học là phần văn bản bao quanh một câu Kinh Thánh. Cũng như một từ chỉ có thể được hiểu đúng khi đặt trong một câu, thì một câu cũng phải được đọc trong mạch văn rộng hơn của đoạn, chương và cả sách Kinh Thánh.

Bối cảnh xã hội là những mối quan hệ và hoàn cảnh lịch sử xoay quanh một văn bản. Điều này bao gồm những thông tin về tác giả, người nhận ban đầu và cả bối cảnh mà họ đang sống. Đôi khi, nó cũng bao gồm những điều mà các thế hệ độc giả sau này biết được.

Hãy lấy bài hát “Your Obedient Servant” trong vở nhạc kịch Hamilton làm ví dụ. Điều khiến bài hát vừa hài hước vừa chua chát là nó tái hiện cuộc trao đổi thư từ giữa hai đối thủ không đội trời chung, Aaron Burr và Alexander Hamilton. Dù những lá thư ngày càng gay gắt, họ vẫn kết thúc bằng những lời lẽ rất lịch sự như: “Tôi hân hạnh được là tôi tớ vâng lời của ông, A. Burr.” Nếu chỉ đọc những dòng kết ấy, người ta có thể nghĩ họ thật sự kính trọng nhau. Nhưng khi biết mối quan hệ giữa hai người – và biết rằng sau này Burr đã bắn chết Hamilton – chúng ta hiểu ngay đó chỉ là phép xã giao, chứ không phải lời nói chân thành.

Cả bối cảnh văn học lẫn bối cảnh xã hội đều rất quan trọng để hiểu đúng ý Đức Chúa Jêsus: “Đừng xét đoán ai để các con khỏi bị xét đoán”. Trước hết, hãy nhìn vào bối cảnh văn học. Nếu đọc toàn bộ Bài Giảng Trên Núi, chúng ta sẽ thấy không phải Đức Chúa Jêsus đang cấm mọi sự phân định đúng sai. Xuyên suốt bài giảng, Ngài liên tục nói về tội lỗi, sự công chính và sự phán xét. Ngài kêu gọi người nghe nghiêm túc xem xét đời sống mình và sống theo tiêu chuẩn của Đức Chúa Trời. Điều đó đòi hỏi mỗi người phải biết phân biệt điều gì là đúng và điều gì là sai, buộc mỗi người phải tự xét mình như:  “Tôi có nhìn người phụ nữ với lòng ham muốn đến mức phạm tội tà dâm không?” “Tôi có nuôi ý tưởng trả đũa người khác không?” Nhưng lời dạy của Chúa không chỉ dừng lại ở việc tự xét mình. Ngay trong đoạn Kinh Thánh nói về việc xét đoán, Đức Chúa Jêsus còn dạy chúng ta hãy giúp anh em mình lấy cái dằm ra khỏi mắt. Điều đó cho thấy Ngài không bảo chúng ta hãy làm ngơ trước đời sống của nhau. Muốn làm được điều ấy, chúng ta cần biết phân biệt điều đúng điều sai. Tuy nhiên, trước hết mỗi người phải lấy cái đà ra khỏi mắt mình đã.

Còn bối cảnh xã hội thì sao? Chỉ trong một bài viết ngắn, chúng ta không thể nói hết, nhưng có một điều rất quan trọng cần nhớ: cả Đức Chúa Jêsus lẫn những người nghe Ngài đều là người Do Thái. Họ cùng lớn lên trong một bối cảnh văn hóa và tôn giáo, nên đều hiểu tội lỗi theo tiêu chuẩn mà Đức Chúa Trời đã bày tỏ trong giao ước của Ngài. Đó cũng là lý do vì sao trong Bài Giảng Trên Núi, Đức Chúa Jêsus nhiều lần lên án sự giả hình trong đời sống tôn giáo. Trong xã hội Do Thái lúc bấy giờ, nhiều người xem việc giữ các nghi lễ và bề ngoài đạo đức là con đường để được người khác kính trọng và nâng cao địa vị của mình.

Bối cảnh ấy giúp chúng ta hiểu rõ hơn lời dạy của Đức Chúa Jêsus: “Đừng xét đoán.” Một mặt, Ngài đang nói với những người sống trong một xã hội quá coi trọng vẻ bề ngoài của đời sống tôn giáo, đến mức dễ rơi vào sự giả hình để được người khác nhìn nhận. Nhưng mặt khác, Ngài cũng chỉ ra rằng họ vẫn chưa thực sự nhìn nhận tội lỗi một cách nghiêm túc. Họ chỉ chú ý đến những biểu hiện bên ngoài, trong khi lại bỏ qua tình trạng thật của tấm lòng mình.

Từ những điều trên, chúng ta có thể hiểu rằng Đức Chúa Jêsus không hề muốn phủ nhận sự phân định đúng sai về mặt đạo đức. Trái lại, Ngài muốn người nghe nhìn nhận tội lỗi cách nghiêm túc hơn, đồng thời từ bỏ thói quen đánh giá người khác chỉ dựa trên vẻ bề ngoài hay nghi thức tôn giáo. Vì thế, lời phán “Đừng xét đoán” không có nghĩa là: “Đừng bao giờ đưa ra nhận định về điều đúng hay điều sai.” Nói đúng hơn, ý của Ngài là: “Đừng tự cho mình là công chính rồi kết án người khác.” Điều này cũng phù hợp với câu tiếp theo: “Vì các con xét đoán người ta thể nào thì họ cũng xét đoán các con thể ấy.”

Vậy điều này dẫn chúng ta đến đâu?

Hiểu đúng tinh thần yêu thương

Sẽ thật đáng buồn nếu chúng ta dùng những điều vừa học để phản bác người khác mỗi khi họ nói: “Đức Chúa Jêsus bảo đừng xét đoán tôi.” Đó không phải là điều Chúa muốn. Chính Ngài đã phán: “Trước hết hãy lấy cây đà khỏi mắt mình đi, rồi mới thấy rõ mà lấy cái dằm khỏi mắt anh em được” (Ma-thi-ơ 7:5). Có lúc, việc giúp người khác nhận ra lỗi lầm cần đến sự nhẹ nhàng, cũng có lúc cần những lời quở trách thẳng thắn. Nhưng trong mọi trường hợp, điều đó phải bắt đầu bằng việc mỗi chúng ta tự khiêm nhường xem xét chính mình. Tình yêu thương khiến chúng ta tự hỏi: “Nếu mình là người được góp ý, mình mong người khác nói với mình như thế nào?” Rồi chúng ta đối xử với người khác theo cách đó.

Tuy nhiên, cũng sẽ có người đọc đến đây rồi chỉ ghi nhớ lời cảnh báo của Đức Chúa Jêsus về cái đà trong mắt mình, mà quên mất cái dằm trong mắt anh em. Có lẽ bạn mong Chúa nói rằng: “Hãy lấy cái đà ra khỏi mắt mình, rồi ngồi xuống, im lặng và mặc kệ anh em.” Nhưng Ngài không hề nói vậy. Ngài bảo chúng ta hãy lấy cái đà ra trước, để rồi có thể nhìn rõ mà giúp anh em lấy cái dằm ra khỏi mắt họ. Tình yêu thương không làm ngơ trước lỗi lầm của người khác. Tình yêu thương sẵn sàng can đảm đưa ra lời khuyên cần thiết, dù điều đó không hề dễ dàng, để giúp anh chị em mình không tiếp tục sống trong sai lầm.

Thông thường, khi câu “đừng xét đoán” được dùng để khép lại một cuộc tranh luận về đạo đức, người ta muốn nói rằng không ai có quyền góp ý hay phản đối quan điểm của người khác về điều đúng và điều sai. Nhưng Đức Chúa Jêsus không dạy như vậy. Trái lại, Ngài muốn chúng ta quan tâm đến nhau đủ để giúp nhau nhìn nhận đúng sai theo tiêu chuẩn công chính của Đức Chúa Trời.

Tình yêu thương cũng bao gồm lời kêu gọi này: “Nhưng hằng ngày anh em hãy khuyên bảo nhau, đang khi còn gọi là “ngày nay,” để không một ai trong anh em bị tội lỗi lừa dối mà cứng lòng” (Hê-bơ-rơ 3:13). Bản chất của tội lỗi là sự lừa dối, và không ai trong chúng ta miễn nhiễm với sự lừa dối ấy. Đức Chúa Jêsus Christ đã đến, đầy ân điển và lẽ thật, để giải cứu chúng ta khỏi tội lỗi, sự chết và những lời dối trá, đồng thời sai chúng ta đem sự tự do ấy đến cho người khác. Vì thế, chúng ta đừng xét đoán người khác như thể mình là người có quyền quyết định cuối cùng ai có tội hay vô tội. Trái lại, hãy cùng nhau khiêm nhường phân định điều gì là ý muốn của Đức Chúa Trời, với lòng kính sợ và vâng phục Ngài.

Bài: Rachel Gilson; dịch: Esther Võ

(Nguồn: thegospelcoalition.org)